Besinler neden sindirilir?
Büyük besin parçaları doğrudan kana geçemez. Sindirim, besinleri hücrelerin kullanabileceği küçük yapı taşlarına dönüştürür.
Besin→Küçük parçalar→Yapı taşları→İnce bağırsaktan kana geçiş
Sindirim Sistemi
Besinleri küçük parçalara ayırır, yapı taşlarına dönüştürür ve kana geçebilecek hâle getirir.
Besinin izlediği yol
Ağız→Yutak→Yemek borusu→Mide→İnce bağırsak→Kalın bağırsak→Anüs
Yardımcı organlar
Karaciğer safra üretir ve yağların küçük damlacıklara ayrılmasına yardım eder. Pankreas sindirim enzimlerini ince bağırsağa gönderir. Besinler bu iki organın içinden geçmez.
Fiziksel ve kimyasal sindirim
| Karşılaştırma | Fiziksel sindirim | Kimyasal sindirim |
|---|---|---|
| Ne değişir? | Besinin yalnız boyutu ve biçimi değişir. | Besinin yapısı değişir; yapı taşları oluşur. |
| Örnek | Dişlerle çiğneme, midenin besini karıştırması | Tükürük, mide ve ince bağırsakta enzimlerin etkisi |
| Enzim | Görev almaz. | Sindirimin hızlı gerçekleşmesine yardım eder. |
| Sonuç | Daha küçük besin parçaları oluşur. | Kana geçebilecek küçük yapı taşları oluşur. |
Enzim: Kimyasal sindirimi hızlandıran yardımcı maddedir.
Yandaki organ adını seç; ok, organın vücuttaki yerinden görev kartına uzansın.
Sindirim sisteminin sağlığını koruma
Günlük alışkanlıklar bütün sindirim organlarını birlikte etkiler.
| Alışkanlık | Neden önemlidir? | Günlük uygulama |
|---|---|---|
| Çeşitli ve dengeli beslenme | Vücudun farklı besin ögelerini yeterli almasını destekler. | Tek tip beslenmek yerine farklı besin gruplarına yer ver. |
| İyi çiğneme | Fiziksel sindirimi ağızda başlatır ve besinin yüzeyini artırır. | Acele etmeden, küçük lokmalarla ye. |
| Besin ve el temizliği | Zararlı mikroorganizmaların vücuda giriş riskini azaltır. | Ellerini yıka; temiz ve uygun saklanmış besinleri seç. |
| Hareketli yaşam | Bütün vücut sistemlerinin düzenli çalışmasını destekler. | Yaşına uygun hareket ve spora günlük yaşamda yer ver. |
| Düzenli öğün ve uyku | Günlük beden düzeninin korunmasına yardım eder. | Aşırı ve düzensiz yeme alışkanlığından kaçın. |
Dolaşım Sistemi
Kalp, kan ve damarlar birlikte çalışarak maddeleri vücudun her bölümüne taşır.
Dolaşım Sistemi
Kalp
Kanı damarlar içine pompalayan kaslı organdır.
Kan
Oksijen, besin ve bazı atıkları taşıyan sıvı dokudur.
Damarlar
Kanın vücutta ilerlediği kapalı taşıma ağıdır.
Küçük ve büyük dolaşım
Küçük dolaşım
Kalp → Akciğerler → Kalp
Kan akciğerlerde oksijen alır; oksijen oranı artmış olarak kalbe döner.
Büyük dolaşım
Kalp → Vücut → Kalp
Oksijen ve besinler hücrelere verilir; bazı atıklar kanla geri taşınır.
Damarların adı kanın rengine göre değil, kanın kalbe göre hareket yönüne göre belirlenir. Kan her durumda kırmızı tonlarındadır.
Kalbi yakından incele
Kalp göğüs kafesinde bulunan kaslı bir pompadır. Ritmik kasılıp gevşemesi kanın damarlar içinde ilerlemesini sağlar.
Yapısı: Güçlü kas dokusundan oluşur.
Görevi: Kanı küçük ve büyük dolaşıma gönderir.
Kanın bileşenleri
Görselde soldan sağa alyuvar, akyuvar, kan pulcukları ve plazma gösterilmiştir.
AlyuvarOksijen taşır.
AkyuvarSavunmaya katkı sağlar.
Kan pulcuklarıPıhtılaşmaya yardım eder.
PlazmaKanın sıvı kısmıdır; maddelerin taşınmasına ortam sağlar.
Yandaki yapı adını seç; ok, seçilen bölgeden görev kartına uzansın.
Dolaşım sisteminin sağlığını koruma
Kalp ve damar sağlığını tek bir alışkanlık değil, günlük yaşamın bütünü etkiler.
| Alışkanlık | Dolaşıma katkısı | Günlük uygulama |
|---|---|---|
| Yaşa uygun hareket | Kalp ve damarların düzenli çalışmasını destekler. | Hareket, oyun ve spora düzenli zaman ayır. |
| Dengeli beslenme | Bütün sistemlerin gereksinim duyduğu besin ögelerini sağlar. | Çeşitli besin gruplarını dengeli tüket. |
| Düzenli uyku | Bedenin dinlenme ve yenilenme düzenini destekler. | Yaşına uygun uyku düzeni oluştur. |
| Tütün ve nikotinden uzak durma | Kalp, damar ve akciğerlerin zarar görme riskini azaltır. | Dumanlı ortamlardan da uzak dur. |
| Ekran–hareket dengesi | Uzun süre hareketsiz kalmayı azaltır. | Ekran kullanımına hareket molaları ekle. |
Kan bağışı ve dayanışma
Gönüllü kan bağışı, ihtiyaç duyulan kanın hastalara ulaşmasına katkı sağlar. Türk Kızılay bu sürecin güvenli biçimde yürütülmesinde görev alan kurumlardandır. Düzenli bağış toplumsal dayanışmayı güçlendirir.
Organ bağışı
Organ bağışı, yetkili sağlık kurumlarınca tıbbi ve yasal kurallara göre yürütülen gönüllü bir süreçtir. Toplumun doğru bilgiye sahip olması organ bekleyen hastalar için önemlidir.
7. sınıf öğrencileri için amaç bağış sözü vermek değil; kan ve organ bağışının önemini doğru bilgilerle anlamaktır.
Solunum Sistemi
Oksijenin vücuda alınmasını, karbon dioksitin ise vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.
Havanın izlediği yol
Burun→Yutak→Gırtlak→Soluk borusu→Bronşlar→Akciğerler
Burun havayı süzer, ısıtır ve nemlendirir; diğer yapılar havanın akciğerlere ulaşmasını sağlar.
Akciğerlerde gaz değişimi
Akciğer havasıOksijen fazla
O₂ →← CO₂
KanGazları taşır
Oksijen havadan kana; karbon dioksit kandan akciğer havasına geçer.
Nefes alıp verme ve diyafram
| Durum | Diyafram | Göğüs boşluğu | Havanın yönü |
|---|---|---|---|
| Nefes alma | Kasılır ve aşağı doğru hareket eder. | Hacmi artar. | Hava akciğerlere girer. |
| Nefes verme | Gevşer ve yukarı doğru hareket eder. | Hacmi azalır. | Hava akciğerlerden çıkar. |
Yandaki organ adını seç; ok, organın vücuttaki yerinden görev kartına uzansın.
Solunum sisteminin sağlığını koruma
Solunan havanın niteliği ve günlük davranışlar akciğer sağlığını doğrudan etkiler.
| Alışkanlık | Neden önemlidir? | Günlük uygulama |
|---|---|---|
| Temiz ve havalandırılmış ortam | Kirli ve kapalı havaya maruz kalmayı azaltır. | Sınıfı ve yaşam alanlarını düzenli havalandır. |
| Burundan sakin nefes alma | Burun havayı süzer, ısıtır ve nemlendirir. | Nefesi zorlamadan burundan alıp ver. |
| Yaşa uygun hareket | Solunum ve dolaşım sistemlerinin birlikte çalışmasını destekler. | Güvenli fiziksel etkinliklere katıl. |
| Tütün ve nikotinden uzak durma | Duman ve aerosollerin solunum yollarına zarar vermesini önlemeye yardım eder. | Bu ürünleri kullanma; dumanlı ortamdan uzaklaş. |
| Enfeksiyondan korunma | Solunum yoluyla yayılan mikroorganizmaların geçişini azaltır. | El temizliğine ve öksürme–hapşırma kurallarına dikkat et. |
Bağımlılık ve Yeşilay
Bağımlılık; sağlığı, öğrenmeyi, ilişkileri ve günlük yaşamı olumsuz etkileyebilir. Yeşilay bağımlılıklardan korunma ve sağlıklı yaşam konusunda çalışmalar yürütür. Yardım gerektiğinde güvenilir bir yetişkine, okul rehberlik servisine veya YEDAM 115'e başvurulabilir.
Boşaltım Sistemi
Vücutta oluşan atıkların ve fazla maddelerin uzaklaştırılmasına yardım eder.
Böbrekler→Üreterler→İdrar kesesi (mesane)→İdrar kanalı (üretra)→Vücut dışı
Böbrekler kanı süzerek idrar oluşumuna katkı sağlar. Üreterler idrarı taşır, idrar kesesi geçici olarak depolar, idrar kanalı vücut dışına iletir.
Boşaltıma katkı sağlayan organlar
| Organ | Uzaklaştırılan madde | Nasıl uzaklaştırılır? |
|---|---|---|
| Böbrekler | Üre, fazla su ve tuzların bir bölümü | Kan süzülür ve idrar oluşur. |
| Akciğerler | Karbon dioksit ve su buharı | Soluk verme ile dışarı atılır. |
| Deri | Su, tuz ve az miktarda bazı atıklar | Terleme ile uzaklaştırılır. |
| Kalın bağırsak | Sindirilemeyen besin artıkları | Dışkı olarak vücuttan uzaklaştırılır. |
Yandaki yapı adını seç; ok, seçilen bölgeden görev kartına uzansın.
Boşaltım sisteminin sağlığını koruma
Böbrek ve idrar yollarının sağlığı günlük sıvı, temizlik ve yaşam alışkanlıklarıyla desteklenir.
| Alışkanlık | Neden önemlidir? | Günlük uygulama |
|---|---|---|
| Yeterli su içme | Vücudun su dengesini ve atıkların uzaklaştırılmasını destekler. | Gereksinimin kişiye ve koşullara göre değişebileceğini unutma. |
| İdrarı ertelememe | Vücudun verdiği uyarılara uygun davranmayı sağlar. | Uygun zamanda tuvalete git; uzun süre tutma. |
| Kişisel temizlik | İdrar yollarına zararlı mikroorganizmaların ulaşma riskini azaltır. | Tuvalet ve el temizliğine dikkat et. |
| Dengeli beslenme | Bütün sistemlerin düzenli çalışmasını destekler. | Aşırıya kaçmadan çeşitli besinleri tüket. |
| Hareketli yaşam | Vücudun genel sağlığını ve sistemlerin birlikte çalışmasını destekler. | Yaşına uygun hareket ve spora yer ver. |
Kısa Değerlendirme
Dört sistemle ilgili 10 kısa soruyu yanıtla.
Doğru cevap: 0 / 10